archeoologia, paleologia, antropologia - rozważania laika
Blog > Komentarze do wpisu
Sztuka prehistoryczna (II)
gildia.pl, 12.10.2000r.
(czytaj cz.I)

Innym ważnym prądem jest drobna plastyka figuralna, która pojawia się jeszcze na etapie cyklu oryniacko - perigordzkiego i w przeciwieństwie do malarstwa jaskiniowego odznaczała się rozległym obszarem występowania na terytoriach Euroazji w ciągu całego młodszego paleolitu. Tematem plastyki figuralnej jest w przeważającej mierze kobieta. Modelowane, albo rzeźbione figurki, wyobrażają najczęściej nagą postać kobiecą, niekiedy otyłą lub ciężarną, o silnie zaakcentowanych cechach płci w postaci wydatnego biustu i szerokich bioder oraz wyraźnie zaakcentowanym wzgórku łonowym. Ujawniają także inne cechy charakterystyczne: mianowicie ręce figurek zawsze przylegają do ciała z dłońmi splecionymi na padołku względnie zlewają się w jedną bryłę z tułowiem, nogi poniżej kolan zwężają się ku dołowi na kształt kikutów oraz schematyczne potraktowana głowa z zaledwie zamarkowanymi włosami. Przylgnęła do nich nieco ironicznie brzmiąca nazwa Wenus. Są one związane z kultem płodności, stąd wyolbrzymione cechy płciowe. Być może są dowodami na istnienie w paleolicie kultu Wielkiej Bogini - Matki, którego ślady znajdujemy w starożytnych kultach bogiń płodności.
Figurki te pochodzą z basenu Morza Śródziemnego, w tym Afryki północnej, z północnych Włoch, ze środkowej Francji (z dorzecza Garonny), ze Szwajcarii, Austrii, Moraw, z Ukrainy nad Dnieprem i Donem, a także znad Bajkału na dalekiej Syberii. Chyba najsłynniejszą jest Wenus z Willendorfu z Austrii, na Morawach odkryto podobną rzeźbę w Dolnych Vestonicach, potraktowaną dosyć linearnie, innymi znanymi są przedstawienia z Lespugue, figurka z kła mamuta która prezentuje silną geometryzację kształtu, figurka z Menton, wyrzeźbiona w steatycie, czy Wenus z Gagarino nad Donem, niezmiernie bliska rzeźbie z Willendorfu mimo dzielących je dwóch tysięcy kilometrów.
Często znaleziskom Wenus towarzyszą inne przedstawienia figuralne. Tak było na Morawach w znalezisku z 1880 r. z Predmosti. Znaleziono tam niewielkie Wenus z kłów mamuta przedstawiające postacie kobiece. Z tego samego materiału wykonano rzeźbę mamuta, przedstawionego tak, jak widział go prehistoryczny łowca. Na innym ciosie widnieje postać kobiety rytowana w sposób bardzo abstrakcyjny: za pomocą trójkątów, owali i kół. Ze wspomnianych już Dolnych Vestonic pochodzą podobne przedstawienia: wyobrażenia mamuta, rzeźby główek niedźwiedzich, rysia, sowy, główka ludzka.
Owa główka przedstawia kobietę o delikatnych rysach twarzy, z nakryciem głowy w rodzaju kapuzy lub gładką fryzurą. Inne podobne artystycznie wyrafinowane przedstawienie znajdujemy w Brassempoy we Francji. Jest to główka młodej dziewczyny o wyraźnie wymodelowanej twarzy, z bogatą, długą fryzurą spadającą na barki i grzywką nad oczami. Rzeźba ta stanowi odłamaną część większej całości, zapewne całej postaci i mieści się w dzisiejszych kategoriach urody kobiecej, odznaczając się przy tym daleko posuniętym realizmem.
Na uwagę zasługuje też interesujące znalezisko z Laussel we Francji: odkryto tam pięć fragmentów jednej płaskorzeźby z okresu oryniackiego: dwa pierwsze to realistyczne nagie postacie kobiece, jedna trzyma w prawej dłoni uniesiony róg bizona, a druga jakiś przedmiot, dalej dwie inne postacie kobiece, bardziej stylizowane oraz jedno przedstawienie mężczyzny, prawdopodobnie w czasie rzutu oszczepem. Owe dwie postacie kobiece prezentują interesujące ujęcie: tors kobiet jest utrzymany w konwencji ociężałych Wenus, inaczej jednak to wygląda z rękoma: ręce po części w ruchu, kobieta z naczyniem ma obie ręce oderwane od tułowia, a kobieta z rogiem lewą rękę przytuloną do łona. Nogi poniżej kolan są wyodrębnione i nie stanowią jednego bloku jak u figurek.
W ósmym tysiącleciu na zachodzie Europy klimat łagodnieje. Sztuka rozwija się w dwu kierunkach: jeden polega na dekadencji naturalistycznego animalizmu, drugi na rozwoju sztuki abstrakcyjnej. Oba kierunki łączą się w szczytowym okresie epoki brązu na początku drugiego tysiąclecia. Obok tych dwóch kierunków o przeciwstawnych tendencjach ewolucyjnych statuetki kobiece o obfitych kształtach pozostają nie zmienione. Znajduje się je wciąż na Bliskim Wschodzie, w regionach klasycznych kultur śródziemnomorskich, od Hacilar do Jerycha.
Skłonność do schematyzowania przedstawień jest powszechna. Potwierdzeniem jej są niezliczone ryty w Alpach Nadmorskich, w okolicach Bego, gdzie w obfitości występują petroglify z wyobrażeniami bydła rogatego i orki. Czysto abstrakcyjna dekoracja wywodząca się z niezmierzonej równiny euroazjatyckiej, około piętnastego tysiąclecia towarzyszy motywom naturalistycznym na gładzikach, przedmiotach kościanych i płytkach kamiennych kultury magdaleńskiej. Gdy zanika animalistyczny naturalizm, motywy abstrakcyjne utrzymują się, chociaż w materiale nietrwałym, jak drewno, kora i skóra. Znów owe motywy spotykamy w ceramice, nowym materiale, który łatwo daje się modelować i ozdabiać. Po pierwszych gładkich wyrobach następują naczynia zdobione rytami i odciskami w różnych technikach: łopatką, grzebykiem, sznurem a w rejonie Morza Śródziemnego odciskiem pospolitej muszli (cardium). Dekoracja zajmuje początkowo cały brzusiec naczynia, potem zostaje podzielona na strefy gładkie i przemiennie dekorowane ornamentem wstęgowym. Właściwy naczyniom wytworny kształt dzwonu albo lejka (stąd nazwa tych kultur pucharów dzwonowatych albo lejkowatych) w połączeniu z regularnym rytmem ornamentu daje wspaniały efekt. Takie wazy spotykamy w trzecim tysiącleciu p.n.e. Ceramikę z Chassey wyróżnia metodycznie opracowana dekoracja: "psie zęby", romby, kratki, a gładkie powierzchnie przeplatają się z kratkowanymi. Na Bliskim Wschodzie dominuje ceramika malowana, w której nitkowate postacie kozic i mocno stylizowane motywy antropomorficzne łączą się z geometrycznymi (koncentryczne koła i kwadraty, ząbkowania, linie łamane).
Nie da się zaprzeczyć, że jedną z głównych trosk człowieka była sprawa śmierci. Na Teviec wyspie we Francji miejsca pochówku z siódmego tysiąclecia znaczyły kurhany. Na wyspie Carl znajduje się datowany na 3270 p.n.e. grób kopułowy, czyli tolos, niewielkie usypisko z kolistych warstw kamieni przykryte wielką płytą. Około trzeciego tysiąclecia zachód pokrywa się dolmenami, pojawiają się pierwsze pionowe bloki menhirów. Hypogeum Romeral, w pobliżu Antequery w Andaluzji stanowi długą, 23-metrową galerię o trapezoidalnym przekroju, zbudowaną starannie z głazów o niewielkich rozmiarach. Jest to przejście do wielkiego tolosu o wysokości 3,9 metra i 5,2 metra średnicy. Następnie krótka galeria prowadzi do tolosu grzebalnego o średnicy 2,4 metra. Zespół przykrywa wielki kurhan 85 metrów średnicy i 8 metrów wysokości. Nieopodal położona jaskinia Menga jest najcięższą konstrukcją wzniesioną z minimalnej liczby kamieni. Hypogeum to zbudowano z trzydziestu jeden monumentalnych bloków kamiennych. Osiem płyt tworzy ściany komory, nakrytej czterema gigantycznymi płytami. 31 bloków tej monumentalnej budowli waży 1600 ton.
Men er Groah największy menhir z Locmariaquer we Francji, dziś rozbity na cztery części, sięgał 23 metrów wysokości i ważył ok. 348 ton. Aby ruszyć go z miejsca trzeba było siły ponad 2 tys. ludzi lub 300 wołów.
Symbolem idei megalitycznej Zachodu jest Stonehenge. Jak można wnosić z planu założenia, budowla łączy formy koliste z kształtem podkowy. Tworzą one rozległy obszar stu metrowej średnicy, o ścianach wykończonych staranną obróbką i o przemyślnym łączeniu kamieni na czopy i wręby. Monumentalna część zabytku stanowi krąg 30 - metrowej średnicy złożony z 30 bloków kamiennych wysokości 4,2 metra. Pionowe głazy łączyły kiedyś położone na nich poziomo płyty, tworząc obwód zamknięty. W kręgu wewnętrznym znajduje się pięć trylitów, wysokości 8 metrów ustawionych w kształt podkowy. Stonehenge, sanktuarium kultu słonecznego, wzniesione niewątpliwie ok. 1800 roku p.n.e. przeobraża ideę megalityczną w architekturę.
Ślady twórczości artystycznej na obszarze Polski sięgają paleolitu. Narzędzia krzemienne w Jerzmanowicach datowano na 35 tysiąclecie p.n.e. Zdobione zgeometryzowanym rytem wyroby kościane z Jaskini Maszyckiej koło Krakowa pochodzą z 13 do 10 tysiąclecia. Około 8 tysiąclecia p.n.e. w Europie środkowej rozpoczyna się epoka mezolitu. Społeczności europejskie tej epoki to rybacy leśni o półosiadłym trybie życia. Pozostawili oni znajdowane w północnej Polsce, wykonywane z rogów jelenia, tzw. berła szamańskie z wierconymi otworami, dekorowane wzorami geometrycznymi, schematycznymi rysunkami ludzi i zwierząt. Wiążą się z nimi także znaleziska figurek bursztynowych.
W połowie piątego tysiąclecia docierają silne wpływy kultur naddunajskich z ceramiką zdobioną motywami geometrycznymi, wstęgowymi, a także pierwsze ozdoby z miedzi. W czwartym tysiącleciu pojawia się kultura pucharów lejkowatych, będąca pierwszą miejscową kulturą Niżu Europejskiego. Od zachodu oddziałują impulsy kultur megalitycznych.
W okresie młodszego neolitu 2600 - 1800 p.n.e. kultury ceramiczne zmieniają się coraz szybciej. Zachodnie i południowe ziemie są pod wpływem kultury amfor kulistych powstałej w kręgu kultury ceramiki sznurowej. Najpiękniejszą ceramikę z tego okresu znaleziono w Złotej koło Sandomierza. Towarzyszy tej kulturze bogactwo ozdób z bursztynu.
Autor: Belphegor
poniedziałek, 30 października 2006, drogi_r

Polecane wpisy

  • Prehistoryczny mezalians

    Rzeczpospolita ( 31.10.06 Nr 255) Niezwykły szkielet człowieka wprawił w osłupienie naukowców. To prawdopodobnie pozostałości krzyżówki Homo sapiens i neandert

  • Ślady początków Homo sapiens w Europie

    onet.pl (31.10.2006) Szczątki ludzi współczesnych z rumuńskiej jaskini Pestera Muierii wykazują wiele archaicznych cech, co jest dowodem - zdaniem antropologów

  • Ludzie neandertalscy musieli konkurować z hienami

    studentnews.pl W środkowym paleolicie na terenie Europy neandertalczycy musieli konkurować z hienami o źródła pożywienia. Wskazują na to wyniki analiz międzynar

TrackBack
TrackBack w tym blogu jest moderowany. TrackBack URL do wpisu: